Mỗi nét văn hóa truyền thống đều chứa đựng những câu chuyện, phong tục và tri thức được các thế hệ gìn giữ, trao truyền trong đời sống cộng đồng. Để những giá trị ấy tiếp tục được lưu giữ và phát huy, việc tìm hiểu, ghi chép và hệ thống hóa các di sản văn hóa là một việc làm cần thiết.

Năm 2026, Bảo tàng Điện Biên Phủ triển khai công tác kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc (Hoa) (Xạ Phang) trên địa bàn tỉnh, nhằm tìm hiểu rõ hơn về những giá trị văn hóa truyền thống, ghi nhận thực trạng lưu giữ và thực hành di sản, từ đó tạo cơ sở cho việc đề xuất các giải pháp bảo tồn phù hợp.

Theo kế hoạch, công tác kiểm kê được thực hiện từ tháng 9 đến tháng 12/2026 tại địa bàn các xã: Mường Toong, Si Pa Phìn, Na Sang, Mường Tùng, Sín Chải và Nà Tấu. Đây là hoạt động chuyên môn có ý nghĩa thiết thực trong việc từng bước hệ thống hóa tư liệu, nhận diện các giá trị văn hóa đặc trưng, đồng thời góp phần hoàn thiện cơ sở dữ liệu về di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc Hoa trên địa bàn tỉnh Điện Biên.

Nội dung kiểm kê tập trung vào 6 loại hình di sản văn hóa phi vật thể, gồm: tiếng nói và chữ viết; nghệ thuật trình diễn dân gian; tập quán xã hội và tín ngưỡng; lễ hội truyền thống; tri thức dân gian; nghề thủ công truyền thống. Thông qua khảo sát thực địa, nghiên cứu tư liệu và thu thập thông tin, Bảo tàng Điện Biên Phủ phối hợp với chính quyền địa phương, các nghệ nhân, già làng, trưởng bản và cộng đồng người Hoa để tìm hiểu, ghi nhận những giá trị văn hóa đang được lưu truyền trong đời sống.

Điểm quan trọng của công tác kiểm kê không chỉ nằm ở việc ghi chép, thống kê các loại hình di sản, mà còn ở quá trình tìm hiểu nguồn gốc hình thành, ý nghĩa, cách thức thực hành và phương thức trao truyền các giá trị văn hóa qua các thế hệ. Những thông tin được thu thập, đối chiếu và xử lý sẽ góp phần phản ánh thực trạng di sản, nhận diện những giá trị còn được duy trì, những yếu tố có nguy cơ mai một và những vấn đề đặt ra trong công tác bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Hoa hiện nay.

Đặc biệt, sự tham gia của các nghệ nhân, người cao tuổi, trưởng bản và các thành viên trong cộng đồng giữ vai trò quan trọng đối với chất lượng kiểm kê. Đây là những người nắm giữ tri thức, ký ức văn hóa và kinh nghiệm thực hành được tích lũy, trao truyền qua nhiều thế hệ. Việc lắng nghe, ghi nhận tiếng nói của cộng đồng không chỉ giúp thông tin kiểm kê bảo đảm tính khách quan, chân thực mà còn góp phần nâng cao nhận thức về vai trò, trách nhiệm của chính chủ thể di sản trong việc gìn giữ văn hóa truyền thống.

Kết quả kiểm kê sẽ được tổng hợp thành các sản phẩm chuyên môn gồm phiếu kiểm kê, nhật ký khảo sát thực địa, báo cáo kết quả, danh mục kiểm kê, album ảnh và bản đồ phân bố di sản. Đây sẽ là nguồn tư liệu quan trọng phục vụ công tác nghiên cứu, quản lý, xây dựng phương án bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể. Trên cơ sở kết quả kiểm kê và đáp ứng các điều kiện theo quy định, những di sản có giá trị phù hợp sẽ được xem xét, lựa chọn để nghiên cứu, lập hồ sơ khoa học đề nghị đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Trong bối cảnh đời sống xã hội có nhiều thay đổi, việc kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể càng có ý nghĩa quan trọng. Đây là bước nền tảng giúp nhận diện những giá trị văn hóa cần được ưu tiên bảo vệ, tạo cơ sở cho việc xây dựng các giải pháp bảo tồn phù hợp với điều kiện thực tế, đồng thời gắn gìn giữ di sản với đời sống cộng đồng. Qua đó, những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Hoa có thêm cơ hội được lưu giữ, trao truyền và phát huy trong đời sống đương đại.

Thông qua hoạt động này, Bảo tàng Điện Biên Phủ tiếp tục khẳng định vai trò của đơn vị chuyên môn trong công tác nghiên cứu, kiểm kê, tư liệu hóa và tham mưu bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh. Mỗi tư liệu được ghi nhận, mỗi tri thức được lưu giữ và mỗi câu chuyện được trao truyền đều góp phần bảo vệ những giá trị làm nên bản sắc văn hóa của dân tộc Hoa (Xạ Phang), đóng góp vào sự phong phú, đa dạng của di sản văn hóa các dân tộc tỉnh Điện Biên.